Hôm trước mình vừa nhận được một liên lạc từ một bạn đang nghiên cứu ở Nhật đặt câu hỏi về tác động của AI đối với người nước ngoài tại Nhật Bản. Lúc này mình mới chợt nhìn lại và thấy chủ đề này cũng có nhiều điều thú vị (nhỉ). Cũng có một thời gian làm về AI, hiện tại cũng đảm nhận role AI PM ở một công ty làm AI DX thực sự, mình cũng phải tự tìm hiểu rất nhiều thứ và cuối cùng cũng có một góc nhìn riêng về AI và ảnh hưởng của nó tới với những người nước ngoài đang làm việc tại Nhật – như mình.

MÌNH ĐANG DÙNG AI THẾ NÀO

Câu hỏi đầu tiên đó là về việc mình và công ty đang sử dụng AI cho công việc như thế nào. Có một điều dạo gần đây được truyền tai nhau khá nhiều, rằng sự xuất hiện của AI đã khiến các công ty outsourcing lao đao và phải cắt giảm nhân sự khi AI có thể thay thế con người trong ngành này rất nhiều. Liệu có thực sự như vậy không? Và chính xác AI đang làm những gì?

Dưới đây là những thứ cụ thể hơn mà AI đang làm đối với từng công đoạn, theo những gì mình đã và đang trải qua:

• Ở step đầu tiên, Sale – Consulting – Proposal, khi mọi thứ chưa có gì và khách hàng tới với công ty chỉ với mong muốn làm một cái hệ thống A, sửa lại hệ thống B,… Nếu trước đây tập trung vào việc sử dụng VN team sẽ có thể giảm cost và phải ngồi hàng giờ để tạo slide, thì bây giờ AI đã có thể tạo nội dung hộ, và tập trung vào việc: chúng tôi biết về AI, chúng tôi có thể cùng các anh tạo ra sản phẩm rất nhanh nhưng vẫn giữ chất lượng tốt, và show luôn một cái app làm ra trong…30 phút
• Ở công đoạn requirement, không còn phải mất thời gian để tổng hợp nội dung cuộc họp, dịch Nhật – Việt, tạo báo cáo nữa mà AI giờ đã có thể làm điều này tốt hơn cả con người. Những vấn đề về chất lượng dịch của comtor truyền thống đã có lời giải
• Ở công đoạn phát triển và kiểm thử, giờ dev dùng claude code để gen code, tester sử dụng genAI để tạo test case, hiệu suất đẩy pull request tằng lên gấp chục lần, tester cũng không còn phải ngồi hàng giờ để gõ testcase lặp đi lặp lại như trước nữa
• Với communication, rào cản về ngôn ngữ trong công việc gần như không còn. Chỉ cần một cú click chuột thì toàn bộ nội dung sẽ được chuyển thành ngôn ngữ mẹ đẻ một cách chính xác. Nếu trước đây vai trò của một BrSE sinh ra để giải quyết bài toán giao tiếp thì giờ dev đã có thể giao tiếp trực tiếp với khách hàng khi có AI.

Chưa kể việc sử dụng AI để quản lý công việc, quản lý task, làm tài liệu,…

Nghe có vẻ nó thực sự rất hữu ích. Và thực tế nó đang xẩy ra như vậy, những công việc lặp đi lặp lại bị thay thế bởi AI, những con người làm công việc lặp đi lặp lại bị những con người biết sử dụng AI. Cùng một khối lượng công việc, khi hiệu suất tăng lên thì cost sẽ giảm xuống, và cost ở đây chính là nhân sự. Năng lực sử dụng AI trở thành một yếu tố quan trọng để các công ty đánh giá ứng viên và ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả đánh giá cũng như thăng tiến trong sự nghiệp.

ẢNH HƯỞNG TỚI NGƯỜI NHẬT

Vậy những ảnh hưởng của AI đối với công việc của bạn là như thế, vậy đối với nhân viên người Nhật thì như thế nào?

Theo mình thấy, nhân viên người Nhật nói riêng, hay người Nhật nói chung, họ sử dụng AI chậm, nhưng chắc. Họ quan tâm sớm tới AI – hồi AI mới bắt đầu bùng phát mạnh mẽ thì khách hàng đã hỏi mình những keyword mà lúc đó thậm chí mình còn chưa nghe tên như Agentic AI,…

Nhưng có một cái là họ không vội. Đây mới là yếu tố chính. Mình cảm thấy cả từ phía khách hàng họ khá mất thời gian để xem xét, đánh giá, mô hình được chọn là một giải pháp đã được tính toán kỹ lưỡng thay vì phong cách tốc độ – thử sai – cải tiến – đang là xu hướng của thế giới hiện nay. Người Nhật ưu tiên sự bền vững – một phần nào đó là ngại thay đổi.

Nghĩ ngược lại, chính vì thế nên cơ hội vẫn còn rộng mở. Khi điện thoại nắp gập vẫn còn đang được sử dụng, người dùng có tiền để trả cho những thứ tốt hơn thì một app trên smartphone sẽ là một cứu cánh. Có những công ty tiên phong về AI không có nghĩa là tất cả đều nắm được AI là gì. Tại hội chợ mình đã trực tiếp thấy, nghe và tư vấn những điều mà AI có thể áp dụng được cho nghiệp vụ của khách, và có thể show demo với thời gian rất ngắn, đủ để khách hàng thấy giải pháp có thể áp dụng ra sao với bài toán của mình.

Với nhân viên người Nhât, mình cũng đã trực tiếp thấy nhiều bạn skill AI rất rất đỉnh (tất nhiên, người Nhật cũng biết dùng AI mà), nên nói chung thì… cũng tuỳ người nữa. AI rất mạnh – ai cũng biết điều đó, nhưng việc có áp dụng AI vào việc phát triển bản thân hay không, quan trọng ở việc có động lực làm điều đó hay không. Ở điểm này thì giới trẻ Nhật có vẻ không có cái này lắm (lol), và là lợi thế cực kỳ lớn với người nước ngoài.

TÁC ĐỘNG CỦA SỰ PHÁT TRIỂN CỦA AI VỚI NGƯỜI NƯỚC NGOÀI Ở NHẬT

Về phần này, người đặt câu hỏi đã đưa ra một tiền đề, rằng:

Người nước ngoài thường có lợi thế hơn người lao động Nhật Bản, chẳng hạn như khả năng ngoại ngữ, như tiếng Anh

Mình thì không nghĩ vậy. Lợi thế tiếng Anh trong môi trường sử dụng 99% là tiếng Nhật thực sự không quá lớn. (Còn môi trường dùng tiếng Anh như gaishi thì đúng nếu bạn là Eng native)

Theo mình, người nước ngoài khác với người Nhật ở góc nhìn, khi người Nhật có xu hướng suy nghĩ theo lối mòn, theo những template đã được dạy từ nhỏ, thì người nước ngoài có góc nhìn khác biệt hơn, một phần do văn hoá, một phần do tư duy được mở rộng khi trải qua cuộc sống ở cả nước ngoài và Nhật Bản. Điều đó khiến việc tiếp xúc và vận dụng công nghệ nhanh hơn, sáng tạo hơn. (Lúc brainstorming với người Nhật cũng được feedback như vậy – góc nhìn của mình hơi khác những người Nhật khác đang cộng tác cùng – và mình happy với điều đó, chẳng sao cả, nó là đương nhiên)

Và 3 lợi thế của người nước ngoài so với người Nhật trong thời đại AI mình đưa ra đó là:

• Lợi thế về giao tiếp: Khi không còn rào cản giao tiếp, những người giao tiếp để giải quyết được vấn đề sẽ là người chiến thắng
• Lợi thế về tốc độ: Với AI hỗ trợ học tập, người nước ngoài với lợi thế tiếp thu sẽ có thể nhanh chóng gia tăng năng lực
• Lợi thế về năng lực vượt nghịch cảnh: Khi AI giải đáp được rất nhiều thứ, và là một vũ khí mạnh mẽ, vậy người dám ra trận, dám đương đầu với khó khăn sẽ là người trưởng thành nhanh hơn

Ở trên mình đã nói về những thứ mà AI làm được, tuy nhiên còn một mặt trái của thời đại AI nữa, đó là “bẫy trung bình khá”. Khi bất kỳ ai cũng có thể sử dụng AI để phục vụ cho công việc, cuộc sống, khắp nơi sẽ tràn ngập những nội dung với văn phong trông “giông giống” nhau, cái mà người ta hay gọi là “rác AI”. Ngoài ra cũng có những trường hợp vibe coding càng sửa càng rối vì… AI mà.

Một điều nữa cần lưu ý đối với người nước ngoài đang làm việc ở Nhật khi sử dụng AI đó là việc quá lạm dụng và phụ thuộc vào khả năng của nó. Khi đối mặt với bất kỳ công việc gì hoặc giao tiếp với ai đó không phải bằng ngôn ngữ mẹ đẻ cũng phải hỏi ChatGPT, nhờ Gemini giải thích giùm, điều đó đồng nghĩa với việc não bộ mất đi một cơ hội để rèn luyện. Khi điều đó trở thành thói quen, dần dần việc giao tiếp trở nên đứt đoạn, lâu dần phản xạ ngôn ngữ và khả năng liên kết thông tin sẽ yếu dần, giống như game thủ dùng tool lâu ngày lụt nghề vậy =))

Mình nghĩ cách thức đúng đắn là chỉ xem AI như một trợ lý để tham khảo và không ngừng cải thiện năng lực của bản thân, vì sau cùng, năng lực con người để giải quyết vấn đề mới là năng lực được đánh giá cao nhất, và mới khiến bản thân mình hạnh phúc thực sự với một cuộc sống có ý nghĩa. Mình từng học từ 0 tới HSK4 tiếng Trung trong vỏn vẹn 4 tháng nhờ sự support của ChatGPT (khoe)

Ngoài ra một điều nữa mà AI không làm được – đó là cảm xúc và sự tích luỹ kinh nghiệm. Thay vì việc làm công việc lặp đi lặp lại, mình chọn công việc của một PM – làm việc với con người, với cảm xúc, với leadership và dựa vào những thành công thất bại trong quá khứ để kiến tạo nên những giá trị mới. Dạo gần đây cũng nghe việc AI có thể sao chép năng lực của một người rồi nhưng mình nghĩ ở một mặt nào đó nó vẫn sẽ không thay thế được con người. Mà nào bị thay thế hết rồi thì đi hát vậy =))

Hy vọng những người nước ngoài ở Nhật (như mình) sẽ có thêm nhiều góc nhìn hơn về AI, công việc và việc phát triển ở Nhật nhé (yo)